ABD’den İran’a 'ekonomik hesaplaşma' tehdidi

ABD, İran’a yönelik yeni yaptırımlar öncesinde Tahran’ı 'bugüne kadarki en büyük finansal savaşla' tehdit etti. Washington’ın yeni önlemlerinin yalnızca İran’ı değil, ülkeyle ticaret yapan üçüncü ülkeleri de hedef alabileceği belirtiliyor. Türkiye de bu ülkelerden biri.

ABD Hazine Bakanı Scott Bessent, Financial Times için kaleme aldığı yazıda, “Şafakla birlikte ekonomik hesaplaşma günü başlıyor; bu, ABD’nin bir rakibine karşı yürüttüğü en büyük finansal savaş olacak” ifadelerini kullandı.

Bessent’in bugün TSİ 21.00’de düzenleyeceği basın toplantısında yeni yaptırımları açıklaması bekleniyor. Washington’ın İran’la ekonomik ve finansal ilişkilerini sürdüren ülkeleri de hedef alabileceği uyarısı, Tahran’ın başlıca ticaret ortaklarını yeniden gündeme getirdi.

İRAN PETROLÜNÜN EN BÜYÜK ALICISI

En fazla risk altında bulunan ülkelerin başında Çin geliyor. Çin, İran petrolünün açık ara en büyük müşterisi. İran petrol sevkiyatlarının yüzde 80’den fazlası Çin’e giderken, Kpler verilerine göre Pekin 2025’te İran’dan günlük ortalama 1,38 milyon varil petrol satın aldı.

Reuters’a göre yaptırımlardan kaçınmak amacıyla İran petrolünün bir bölümü Çin’e Malezya, son dönemde ise Endonezya menşeli olarak ulaştırılıyor. Ödemeler yuan üzerinden ve takip edilmesi güç aracılar kullanılarak gerçekleştiriliyor. ABD, nisan ayında milyarlarca dolarlık İran petrolü satın alan bağımsız bir Çin rafinerisini yaptırım listesine almış, Çin bankalarını da ikincil yaptırımlarla uyarmıştı.

TÜRKİYE VE DOĞAL GAZ BAĞI

Türkiye ile İran arasındaki yıllık ticaret hacmi yaklaşık 5-6 milyar dolar seviyesinde. Türkiye bunun yaklaşık 3 milyar dolarlık bölümünü İran’a yaptığı ihracattan elde ediyor.

İlişkinin en kritik ayağını ise enerji oluşturuyor. Doğal gaz ihtiyacının neredeyse tamamını ithalatla karşılayan Türkiye’nin toplam gaz ithalatının yaklaşık yüzde 13’ü İran’dan geliyor. Ankara şu ana kadar Tahran’la ticaretini azaltmaya yönelik bir sinyal vermiş değil.

IRAK: BÜYÜK TİCARET ORTAĞI

Irak ile İran arasındaki ticaret 2025’te 10 milyar doları aştı. İran, Irak’a başta gıda ve tüketim ürünleri olmak üzere geniş bir ürün yelpazesi ihraç ediyor.

Daha kritik başlık ise doğal gaz. Irak, elektrik üretiminde kullandığı İran gazı için yılda yaklaşık 4-5 milyar dolar ödüyor. Yeni ABD yaptırımları, Bağdat’ın hem İran’a ödeme yapmasını hem de Amerikan yaptırımlarından kaçınmasını daha da zorlaştırabilir.

UMMAN İLE TİCARET BÜYÜYOR

Umman, İran’la uzun yıllardır yakın ilişkilerini korurken Washington ile Tahran arasında zaman zaman arabulucu rolü de üstleniyor.

İki ülke arasındaki mal ticareti 2025’te 1,5 milyar dolara ulaştı. 2026’nın ilk dört ayında ise yaklaşık 345 milyon dolarlık ticaret gerçekleştirildi.

PAKİSTAN VE 'KAYIT DIŞI TİCARET'

Pakistan ile İran arasında petrol, buğday, pirinç, hayvan ve ilaç başta olmak üzere önemli miktarda kayıt dışı ticaret bulunuyor.

Gayriresmî tahminlere göre iki ülke arasındaki toplam ticaret yaklaşık 4 milyar dolar seviyesinde. Tahran ve İslamabad bunu 10 milyar dolara çıkarmayı hedefliyor. Bu nedenle İran’la ticaret yapan ülkelere yönelik ikincil yaptırımlar Pakistan açısından ciddi risk oluşturabilir.

'TRANSİT KAPI' ERMENİSTAN

Ermenistan ile İran arasındaki ticaret 2025’te 768 milyon dolar olarak gerçekleşti. 2026’nın ilk yarısında ise yüzde 8,4 artışla 371,4 milyon dolara çıktı.

İran’ın Ermenistan açısından önemi yalnızca ikili ticaretle sınırlı değil. Ermenistan’ın dış ticaretinin yaklaşık yüzde 20’si İran üzerinden geçiyor. İki ülke arasında ayrıca İran gazının Ermenistan’da elektrik üretiminde kullanıldığı ve karşılığında İran’a elektrik gönderildiği bir 'doğal gaz karşılığı elektrik' mekanizması bulunuyor.

AZERBAYCAN ARTIŞ EĞİLİMİNDE

Azerbaycan ile İran arasındaki ticaret de büyüyor. 2026’nın ilk altı ayında ikili ticaret geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 4,5 artarak 312,6 milyon dolara yükseldi.

Azerbaycan’ın İran’dan ithalatı yaklaşık 297 milyon dolar olurken İran’a ihracatı 15,6 milyon dolara çıktı. İran’ın Azerbaycan’ın toplam ithalatındaki payı ise yüzde 2,54’ten yüzde 3,56’ya yükseldi.

İKİNCİL YAPTIRIM RİSKİ

Washington’ın tehdidinin kapsamı henüz açıklanmış değil. Ancak İran’ın ticaret ortaklarını da hedef alan geniş çaplı ikincil yaptırımlar uygulanması halinde en büyük risk Çin’in petrol ticaretinde ortaya çıkabilir.

Türkiye ve Irak açısından doğal gaz bağımlılığı, Pakistan açısından kayıt dışı sınır ticareti, Ermenistan açısından ise hem enerji hem de İran üzerinden geçen transit hatlar yaptırımların etkisini artırabilecek başlıca kırılganlıklar olarak öne çıkıyor.

cumhuriyet